پنج کلاس آتش، و حرفی که همه اشتباه میگیرند
طبقهبندی آتش در نظام اروپایی با EN 2 تعریف شده و پنج حرف دارد: A، B، C، D و F. این حرفها سلیقهای نیستند. هرکدام یک سازوکار سوختن متفاوت را نشان میدهند و همان سازوکار تعیین میکند چه چیزی را میشود روی آتش پاشید و چه چیزی وضع را بدتر میکند.
بیشترین اشتباهی که در استعلامها میبینیم سرِ حرف C است. در EN 2، کلاس C یعنی گاز — متان، پروپان، بوتان، استیلن. آتش تجهیزات برقدار در این نظام اصلاً کلاس ندارد. در نظام آمریکایی (NFPA 10) کلاس C یعنی برق، و در استرالیا حرف E برای برق به کار میرود. وقتی در شرح فنی مینویسند «کپسول ABC برای تابلو برق»، دو نظام طبقهبندی قاطی شدهاند. جواب تصادفاً درست از آب درمیآید، دلیلش غلط است — و همان دلیلِ غلط جای دیگری به شما ضربه میزند.
| کلاس | سوخت | نمونهی واقعی در کارگاه | چه چیزی جواب میدهد | چه چیزی وضع را بدتر میکند |
|---|---|---|---|---|
A | جامد آلی، زغالساز | کارتن، پالت چوبی، پارچه، کاغذ بایگانی، لاستیک | آب، فوم، پودر ABC | CO₂ — خنک نمیکند و آتش زیر خاکستر دوباره شعله میگیرد |
B | مایع قابل اشتعال | بنزین، تینر، رنگ، حلال، روغن هیدرولیک، قیر | فوم، پودر ABC، CO₂ | آب — مایع را پخش میکند و آتش را با خودش میبرد |
C | گاز | گاز شهری، LPG، استیلن جوشکاری، آمونیاک | قطع شیر گاز، بعد پودر ABC | خاموشکردن شعله بدون بستن شیر — انفجار گازِ انباشته |
D | فلز قابل اشتعال | برادهی منیزیم و آلومینیم، سدیم، تیتانیم | فقط پودر ویژهی کلاس D با ملاقه یا اپلیکاتور | آب و CO₂ — واکنش شدید، پرتاب فلز مذاب |
F | روغن پختوپز | سرخکن سلف سرویس، ماهیتابهی صنعتی، دیگ روغن | شیمیایی تر (صابونیکننده) | آب — انفجار بخار و پرتاب روغن ۳۰۰ درجه تا سقف |
کلاس F با متمم EN 2/A1 اضافه شد؛ آمریکاییها به همین کلاس K میگویند. اگر سلف سرویس یا آشپزخانهی صنعتی دارید و روی دیوارش کپسول پودری زدهاید، عملاً برای کلاس F چیزی ندارید.
آنچه یک خاموشکننده را برای کار نزدیک تجهیز برقدار مجاز میکند، آزمون EN 3-7 است: از فاصلهی یک متر روی هدفِ ۳۵ کیلوولت پاشیده میشود و نباید جریان عبور کند. نتیجهی این آزمون روی برچسب نوشته میشود. کپسول پودری و CO₂ معمولاً این آزمون را دارند، فوم و آب معمولاً ندارند مگر جداگانه تست شده باشند. پس سؤال درست در استعلام این است: «آزمون ۳۵ کیلوولت را پاس کرده؟» — نه «کلاس E دارد؟»
یک نکتهی عملی که در حادثههای واقعی تکرار میشود: آتش کلاس A در انبار کارتن و پالت، زغال میسازد. زغال گرمای خودش را نگه میدارد. اگر با CO₂ یا پودر فقط شعله را بخوابانید و خنک نکنید، پنج تا پانزده دقیقه بعد دوباره شعله میزند — این بار در نبودِ شما. برای انبار کالای خشک، آب و فوم انتخاب فنی بهتریاند، حتی اگر پودر «همهکاره» بهنظر برسد.
عامل خاموشکننده: چه چیزی روی چه آتشی
شش خانوادهی عامل خاموشکننده در بازار ایران در دسترس است. هر کدام یکی از چهار ضلع مثلث/هرم آتش را میزند: خنککردن، قطع اکسیژن، جداکردن سوخت، یا شکستن زنجیرهی واکنش شیمیایی. تفاوتشان در قیمت نیست؛ در خسارت جانبی و در آن چیزی است که بعد از خاموششدن آتش برایتان میماند.
آب و آب با افزودنی
ارزانترین و در عین حال بهترین خنککننده برای مواد جامد. افزودنی (Wetting Agent) کشش سطحی را میشکند تا آب به عمقِ کارتن و پالت نفوذ کند. زیر صفر بدون مادهی ضدیخ یخ میزند و مخزن میترکد — برای محوطهی باز در آذربایجان و اردبیل جواب نمیدهد.
- رتبهی نمونه
- 13A
- ظرفیت رایج
- ۶ و ۹ لیتر
- باقیمانده
- آب
- نزدیک برق
- ممنوع
فوم AFFF
روی مایع یک لایهی فیلم آبی میسازد که بخار سوخت را قطع میکند و مانع اشتعال مجدد میشود. بهترین انتخاب برای حوضچهی حلال و رنگ. محلول فوم عمر دارد و هر سه تا پنج سال باید عوض شود؛ فوم مانده کف نمیدهد و کپسول ظاهراً سالم، عملاً آب میپاشد.
- رتبهی نمونه
- 13A 183B
- ظرفیت رایج
- ۶ و ۹ لیتر
- باقیمانده
- کف و آب
- نزدیک برق
- فقط اگر ۳۵ kV تست شده
پودر ABC (مونوآمونیوم فسفات)
زنجیرهی واکنش را میشکند و روی هر سه کلاس A، B و C کار میکند. به همین دلیل نود درصد کپسولهای نصبشده در ایران پودریاند. اما «پیشفرض» با «بهترین» یکی نیست: پودر خنک نمیکند، در فضای بسته دید را در دو ثانیه صفر میکند، و رسوبش با رطوبت اسیدی و خورنده میشود.
- رتبهی نمونه
- 21A 113B C
- ظرفیت رایج
- ۳، ۶ و ۱۲ کیلوگرم
- باقیمانده
- پودر چسبنده
- نزدیک برق
- مجاز
دیاکسید کربن (CO₂)
هیچ رسوبی باقی نمیگذارد؛ برای تابلو برق و اتاق کنترل انتخاب اول است. سه ایراد جدی دارد: رتبهی A ندارد، در اتاق کوچکِ بسته خطر خفگی میسازد، و شیپورهاش موقع تخلیه تا حدود منفی ۷۰ درجه سرد میشود و دست بدون دستکش را میسوزاند. در هوای باد هم عملاً بیاثر است.
- رتبهی نمونه
- 89B (۵ کیلوگرم)
- ظرفیت رایج
- ۲، ۵ و ۱۰ کیلوگرم
- باقیمانده
- هیچ
- نزدیک برق
- مجاز
شیمیایی تر (استات یا سیترات پتاسیم)
با روغن داغ واکنش میدهد و روی سطحش لایهی صابون میسازد؛ اسمش صابونیشدن است. همان لایه بخار را قطع میکند و روغن را زیر نقطهی اشتعال نگه میدارد. تنها راهحلِ درست برای سرخکن صنعتی. برای هیچ کاربرد دیگری نخرید — گران است و جای پودر را نمیگیرد.
- رتبهی نمونه
- 13A 75F
- ظرفیت رایج
- ۶ لیتر
- باقیمانده
- محلول صابونی
- نزدیک برق
- ممنوع
پودر ویژهی فلز
پایهی گرافیت یا کلرید سدیم. برخلاف بقیه، با فشار زیاد پاشیده نمیشود؛ با ملاقه یا اپلیکاتور کمفشار روی براده ریخته میشود تا پودر پرتاب نشود. اگر خط CNC آلومینیم یا منیزیم دارید و این کپسول را ندارید، کپسول پودری ABC کنار دستگاه هیچ کاری برایتان نمیکند.
- رتبه
- بدون رتبهی عددی
- ظرفیت رایج
- ۹ و ۱۲ کیلوگرم
- باقیمانده
- پودر ضخیم
- نزدیک برق
- ممنوع
| خاموشکننده | اندازهی رایج | رتبهی نمونه | کلاسها |
|---|---|---|---|
| آب با افزودنی | ۹ لیتر | 13A | A |
| فوم AFFF | ۶ لیتر | 13A 183B | A · B |
| فوم AFFF | ۹ لیتر | 21A 233B | A · B |
| پودر ABC | ۶ کیلوگرم | 21A 113B C | A · B · C |
| پودر ABC | ۱۲ کیلوگرم | 43A 233B C | A · B · C |
| دیاکسید کربن | ۲ کیلوگرم | 34B | B |
| دیاکسید کربن | ۵ کیلوگرم | 89B | B |
| شیمیایی تر | ۶ لیتر | 13A 75F | A · F |
| پودر ویژهی فلز | ۹ کیلوگرم | بدون رتبهی عددی | D |
چرخدار پودری EN 1866-1 | ۵۰ کیلوگرم | A B C | A · B · C |
عددِ پیش از A طول تودهٔ چوب آزمون بر حسب دسیمتر است و عددِ پیش از B حجم سوخت تشتک آزمون بر حسب لیتر. این ارقام نمونهاند: دو کپسول ۶ کیلویی هماندازه میتوانند یکی 21A و دیگری 34A باشند. در شرح فنی مناقصه رتبه را الزام کنید، نه فقط وزن — وگرنه پیشنهاد ارزانتر با رتبهی پایینتر برنده میشود.
پودر مونوآمونیوم فسفات رطوبتگیر است و وقتی رطوبت هوا را جذب کند، اسیدی و خورنده میشود. ذرات از فنها وارد سرور و سوییچ میشوند و روی برد مینشینند؛ در دمای بالای ۱۸۰ درجه هم ذوب میشود و لایهای چسبنده روی قطعه میسازد که پاک نمیشود. نتیجه این است که هزینهی تمیزکاری و تعویض تجهیزات معمولاً از خسارت خودِ آتش بیشتر درمیآید. برای اتاق سرور: CO₂ دستی برای مهار اولیه، و اگر بودجه هست سیستم ثابت با عامل تمیز.
دربارهی عاملهای تمیز صادق باشیم: هالون ۱۲۱۱ و ۱۳۰۱ زیر پروتکل مونترال حذف شده و ایران هم عضو این پروتکل است. اگر در ساختمانی کپسول هالون دیدید، آن کپسول از رده خارج است و باید جمع شود، نه شارژ. جایگزینهای امروزی FM-200 (هپتافلوئوروپروپان)، Novec 1230 و گازهای بیاثر مثل IG-541 هستند. اینها سیستم ثابتاند نه کپسول دستی، طراحی و محاسبهی غلظت میخواهند، و ما این خدمت را ارائه نمیدهیم — پیمانکار مکانیکال آتشنشانی کار درستتری برایتان میکند.
چند تا، چه رتبهای، کجا نصب شود
سؤال درست «انبار من چند متر است» نیست. سؤال درست این است: دورترین نقطهای که یک نفر باید از آن تا نزدیکترین کپسول بدود و برگردد چقدر است؟ فاصلهی پیمایش یعنی مسیر راهرفتن — دور قفسه، دور دستگاه، از پله بالا — نه خط مستقیم روی نقشه. در انباری با قفسهبندی متراکم، دو نقطهای که روی نقشه ۱۲ متر فاصله دارند، در عمل ۲۵ متر پیمایشاند.
| قاعده | عدد | مرجع | چرا این عدد |
|---|---|---|---|
| حداکثر فاصلهی پیمایش تا کپسول کلاس A | ۲۰ تا ۲۳ متر | BS 5306-8 · NFPA 10 | بیشتر از این، تا برگردید آتش از مرحلهی مهار دستی گذشته است |
| حداکثر فاصلهی پیمایش تا کپسول کلاس B | ۱۰ متر | BS 5306-8 | آتش مایعات در چند ثانیه پخش میشود؛ اینجا وقت دویدن ندارید |
| حداقل حفاظت هر طبقه | ۲۶A — یعنی دو کپسول 13A | BS 5306-8 | یکی همیشه ممکن است خالی، دور از دسترس یا در دست نفر دیگری باشد |
| مجموع رتبهی A لازم برای طبقه | ۰٫۰۶۵ × مساحت (متر مربع) | BS 5306-8 | برای ۹۰۰ متر مربع میشود ۵۸٫۵ که عملاً ۶۵A گرد میشود |
| ارتفاع نصب — کپسول تا ۱۸ کیلوگرم | لبهی بالا حداکثر ۱٫۵ متر از کف | NFPA 10 | بالاتر از این، نیروی کوتاهقد در چند ثانیهی اول نمیتواند برش دارد |
| ارتفاع نصب — کپسول بالای ۱۸ کیلوگرم | لبهی بالا حداکثر ۱٫۰۷ متر | NFPA 10 | وزن بالا یعنی باید پایینتر و نزدیکتر به مرکز ثقل برداشته شود |
| فاصلهی کف مخزن از زمین | حداقل ۱۰ سانتیمتر | NFPA 10 | کف شستهشده و رطوبت، ته مخزن را از بیرون به داخل میپوساند |
| برد پرتاب و زمان تخلیهی کپسول دستی | ۲ تا ۸ متر · ۹ تا ۲۵ ثانیه | EN 3-7 | یک ۶ کیلویی پودری حدود ۱۳ ثانیه پودر دارد؛ سه بار فشردن، تمام است |
مبحث سوم مقررات ملی ساختمان و ضوابط سازمان آتشنشانی منطقه بر این ارقام حاکماند و گاهی سختگیرانهترند. پیش از خرید، ضوابط منطقهی خودتان را بگیرید؛ ما عدد ثابتی به شما نمیدهیم که بعداً در تأییدیه رد شود.
- مساحت را به رتبه تبدیل کنید. سالن ۹۰۰ متر مربعی: ۰٫۰۶۵ × ۹۰۰ = ۵۸٫۵ ← گرد میکنیم به ۶۵A.
- رتبه را به تعداد تبدیل کنید. با کپسول ۶ کیلویی پودری
21A: سه عدد میشود ۶۳A که کم است، چهار عدد میشود ۸۴A. جواب: چهار کپسول. - حالا فاصله را چک کنید. اگر سالن ۴۵ در ۲۰ متر باشد، دو کپسول روی هر دیوار طولی در متر ۱۱ و متر ۳۴، دورترین نقطه را به حدود ۱۶ متر پیمایش میرساند. زیر ۲۰ متر است؛ قبول.
- خطرهای موضعی را جدا حساب کنید. انبار حلال در گوشه، کلاس B است و قاعدهی ۱۰ متر دارد: یک فوم ۹ لیتری
21A 233Bروی پایه، کنار همان قفسه. - تابلو برق را هم جدا ببینید. یک CO₂ پنج کیلویی کنار تابلو اصلی، چون پودر روی تابلو یعنی تعویض کل کلیدها.
- جمع نهایی: شش کپسول — چهار عمومی، یک کلاس B اختصاصی، یک CO₂. نه «هر صد متر یکی» که در بازار میگویند؛ آن قاعده هیچ مرجعی ندارد.
کپسول درست خریداری شده، درست شارژ شده، و پشت یک پالت یا داخل کمد قفلشده است. یا روی زمین افتاده و پایهاش را کسی برداشته. یا تابلوی F001 بالای سرش نیست و از ده متری دیده نمیشود. هیچکدام از اینها به خودِ کپسول ربطی ندارد و همهشان کپسول را از کار میاندازند. مسیر دسترسی و علامت، بخشی از تجهیز است، نه لوازم جانبی آن.
بازدید، شارژ و آزمون هیدرواستاتیک — عرف ایران در برابر متن استاندارد
کپسول آتشنشانی تنها تجهیز ایمنی است که خریدارش امیدوار است هیچوقت کار نکند. همین باعث میشود نگهداریاش اولین چیزی باشد که فراموش میشود. سه سطح نگهداری وجود دارد و این سه با هم فرق دارند: بازدید بصری که خودتان انجام میدهید، سرویس دورهای که شرکت شارژ انجام میدهد، و آزمون هیدرواستاتیک که سلامت مخزن را میسنجد.
| نوع | بازدید بصری | سرویس دورهای | آزمون هیدرواستاتیک | کنارگذاری |
|---|---|---|---|---|
| پودر ABC | ماهانه | سالانه — تخلیه، الک یا تعویض پودر، تعویض اورینگ و شیر | هر ۵ سال | ۱۲ تا ۱۵ سال، یا هر زمان مخزن مردود شد |
| دیاکسید کربن | ماهانه + توزین | سالانه — توزین؛ افت بیش از ۱۰٪ یعنی شارژ کامل | هر ۵ سال | تابع نتیجهی آزمون مخزن |
| فوم و آب | ماهانه | سالانه؛ تعویض محلول فوم هر ۳ تا ۵ سال | هر ۵ سال | ۱۰ تا ۱۲ سال |
| شیمیایی تر (کلاس F) | ماهانه | سالانه؛ شارژ کامل هر ۵ سال | هر ۵ سال | حدود ۱۰ سال |
| چرخدار ۲۵ و ۵۰ کیلویی | ماهانه | سالانه، طبق EN 1866-1 | هر ۵ سال | تابع نتیجهی آزمون مخزن |
| شلنگ و قرقره | ماهانه (چشمی) | سالانه، طبق EN 671-3 | آزمون فشار شلنگ هر ۵ سال | شلنگ ترکخورده تعویض میشود، وصله نمیخورد |
بازهی ۵ سالهی آزمون هیدرواستاتیک عرف جاافتادهی ایران است و شرکتهای شارژ روی همین کار میکنند. NFPA 10 برای مخزن پودریِ تحت فشار دائم ۱۲ سال میگوید و برای CO₂ پنج سال. اگر پیمانکار شما ۵ سال را برای پودری هم اجرا میکند، سختگیرانهتر از استاندارد آمریکایی عمل کرده — ایرادی ندارد، ولی بدانید بابت چه چیزی هزینه میدهید.
- فشارسنج روی محدودهی سبز باشد. عقربه روی قرمزِ چپ یعنی نشتی، روی قرمزِ راست یعنی کپسول در آفتاب مانده.
- ضامن و پلمب سر جایشان باشند. پلمب پاره یعنی یا کسی امتحان کرده یا کپسول تخلیهی جزئی شده — هر دو یعنی برو سرویس.
- شلنگ و شیپوره ترک و انسداد نداشته باشند. شلنگ لاستیکی مانده در آفتاب، در لحظهی فشار از محل بست جدا میشود.
- وزن با عدد حکشده روی برچسب بخواند. برای CO₂ این تنها راه فهمیدن پر بودن است — CO₂ فشارسنج ندارد.
- کپسول را وارونه کنید و چند بار تکان بدهید. پودر مونوآمونیوم فسفات رطوبت میگیرد و کلوخه میشود؛ کپسولی که پنج سال تکان نخورده، پودرش ته مخزن سنگ شده است.
- دفترچهی بازدید با تاریخ و امضا پر شود. بازرس اداره کار همین دفترچه را میخواهد، نه حرف شما را.
شارژکار درست مخزن را باز میکند، پودر را تخلیه و الک میکند یا عوض میکند، اورینگ و سوپاپ را تعویض میکند، وزن میکند و بعد پر میکند و پلمب میزند. شارژکار بد فقط ازت میزند تا عقربه سبز شود و برچسب جدید میچسباند. راه تشخیص: برچسب شارژ باید تاریخ، نام و نشانی شرکت شارژ و شمارهی مخزن داشته باشد و شمارهی مخزن باید با حک روی خودِ بدنه بخواند. کپسولی که فقط یک برچسب تاریخدار دارد و شمارهی مخزن ندارد، یعنی هیچکس مسئولیتش را نپذیرفته است.
شلنگ، قرقره و جعبهی آتشنشانی
کپسول برای دقیقهی اول است. اگر آتش از دقیقهی اول گذشت، چیزی که در ساختمان میماند شبکهی آب آتشنشانی است. دو خانوادهی متفاوت وجود دارد و در استعلامها مدام با هم اشتباه میشوند: قرقرهی شلنگ نیمهسخت، و جعبهی شلنگ تخت.
پنج کلاس A، B، C، D و F را تعریف میکند. خودش هیچ محصولی را تأیید نمیکند؛ زبان مشترک بقیهی استانداردهاست.
A · B · C · D · Fرتبهی A و B، مدت و برد تخلیه، و آزمون دیالکتریک ۳۵ کیلوولت را تعریف میکند. هر ادعایی دربارهی کپسول دستی باید به این ارجاع بدهد.
21A · 113B · C · 35 kVبرای مخازن ۲۵ کیلوگرم به بالا. آزمونها متفاوتاند و رتبهی EN 3-7 روی کپسول چرخدار معنا ندارد.
شلنگ همیشه پرِ آب است، با یک نفر و بدون بازکردن کامل کار میکند. قطر داخلی ۱۹، ۲۵ یا ۳۳ میلیمتر و طول حداکثر ۳۰ متر.
۱۹ / ۲۵ / ۳۳ میلیمتردبی بالاتر، اما باید کامل باز شود و عملاً دو نفر میخواهد. قطر ۲۵ تا ۷۰ میلیمتر و طول حداکثر ۲۰ متر در هر حلقه.
۳۸ و ۶۵ میلیمتر رایجبازرسی سالانه توسط فرد صلاحیتدار و آزمون فشار شلنگ هر پنج سال. همان بندی که در بازرسیها بیشترین ایراد را میگیرد.
سالانه · ۵ سالهبرای ساختمان اداری و مسکونی، قرقرهی EN 671-1 انتخاب فنی بهتری است: یک نفرِ آموزشندیده هم میتواند بازش کند و دبی کمترش خسارت آب را پایین نگه میدارد. برای انبار و سالن تولید که آتش بار حرارتی بالایی دارد، شلنگ تخت ۶۵ میلیمتری EN 671-2 منطقیتر است — به شرطی که تیم آموزشدیده داشته باشید. جعبهی برزنتی در ساختمانی که هیچکس مانور نرفته، یک قفسهی تزئینی است.
ورق روغنی ۰٫۷ تا ۱ میلیمتر با رنگ کورهای. ورق نازکتر از ۰٫۷ در محیط مرطوب ظرف دو سال از پشت زنگ میزند. توکار و روکار هر دو ساخته میشود؛ توکار در راهرو باریک، روکار در سالن تولید.
۱٫۵ اینچ (۳۸ میلیمتر) برای طبقات و ۲٫۵ اینچ (۶۵ میلیمتر) برای محوطه و انبار. طول رایج ۲۰ و ۳۰ متر. شلنگی که سالها تا خورده مانده، در محل تاخوردگی میترکد؛ سالی یک بار باید باز و دوباره پیچیده شود.
سهحالته: بسته، پاشش مخروطی، جت. حالت پاشش برای نزدیکشدن به آتش و محافظت از خودِ اپراتور است — همان حالتی که کسی آموزش ندیده و همیشه روی جت میماند.
شیر خروجی روی رایزر. شیری که سالی یک بار باز و بسته نشود، در لحظهی حادثه از گیرپاژ باز نمیشود. این سادهترین و پرتکرارترین ایرادی است که در بازدید میبینیم.
معمولاً یک پودری ۶ کیلویی. مراقب باشید همین کپسول در برنامهی شارژ سالانهی ساختمان دیده شود؛ کپسولهای داخل جعبه بیشتر از بقیه از قلم میافتند چون در دید نیستند.
در بازار ایران جعبههای آتشنشانی را با نامهایی مثل F1، F2 و F3 میفروشند. این کدها در EN 671، در مبحث سوم و در هیچ استاندارد دیگری تعریف نشدهاند؛ عرف تولیدکنندههاست و از کارخانهای به کارخانهی دیگر فرق میکند. ما هم همین اسمها را در فهرست میآوریم چون خریدار با همین اسم میپرسد، ولی توصیهی جدیمان این است: در شرح فنی مناقصه بهجای «جعبه F2» بنویسید ابعاد، جنس و ضخامت ورق، نوع نصب (توکار/روکار)، و فهرست دقیق محتویات. آنوقت پیشنهادها قابل مقایسهاند و کسی نمیتواند با یک اسم، جعبهی ورق ۰٫۴ به شما بدهد.
دربارهی فشار شبکه عدد نمیدهیم و این عمدی است. حداقل فشار لازم در دورترین شیر، تابع مبحث سوم و ضوابط آتشنشانی منطقهی شماست و بین شهرها فرق دارد. هر فروشندهای که بدون دیدن رایزر دیاگرام به شما عدد بدهد، دارد حدس میزند.
اعلام حریق: کجا دودی، کجا حرارتی، کجا شعلهیاب
سیستم اعلام حریق هیچ آتشی را خاموش نمیکند. کاری که میکند خریدن زمان است — و در آمار حوادث، همین زمان تفاوت بین «یک اتاق سوخت» و «یک سوله سوخت» است. انتخاب دتکتور از روی کاتالوگ انجام نمیشود؛ از روی این انجام میشود که در آن فضا اول دود تولید میشود، اول گرما، یا اول شعله.
| نوع دتکتور | استاندارد | پوشش تقریبی هر عدد | کجا خوب است / کجا خراب میکند |
|---|---|---|---|
| دودی نوری نقطهای | EN 54-7 | ۶۰ تا ۸۰ متر مربع، شعاع ۶٫۵ تا ۷٫۵ متر | دفتر، راهرو، انبار کالای خشک. کنار آشپزخانه، سالن جوشکاری و مسیر بخار مدام آژیر کاذب میدهد |
| حرارتی ثابت کلاس A1 | EN 54-5 | ۲۰ تا ۳۰ متر مربع، شعاع تا ۵٫۳ متر | آشپزخانه، پارکینگ، موتورخانه. کند است — تا به ۵۴ تا ۶۵ درجه برسد، آتش بزرگ شده |
| حرارتی نرخ افزایش دما | EN 54-5 | مشابه حرارتی ثابت | جایی که دمای پایه نوسان دارد. با باز شدن ناگهانی درِ کوره کاذب میزند |
| شعلهیاب UV/IR | EN 54-10 | برد ۲۰ تا ۶۰ متر، نیازمند خط دید مستقیم | انبار حلال، سکوی سوخت، توربین. جرقهی جوشکاری و نور مستقیم خورشید منبع خطای اوست |
| دتکتور بیم خطی | EN 54-12 | طول تا ۱۰۰ متر، عرض پوشش تا ۱۴ متر | سوله و انبار مرتفع. لرزش سازه و گردوغبار روی عدسی، دردسر همیشگی نگهداری است |
| آسپیره (نمونهبردار هوا) | EN 54-20 | کلاس A، B یا C بسته به حساسیت | اتاق سرور، سردخانه، زیر کف کاذب. گران است و طراحی لولهکشی میخواهد |
| شستی اعلام حریق | EN 54-11 | حداکثر ۳۰ متر پیمایش تا نزدیکترین شستی | کنار هر در خروج و سر هر پله، ارتفاع ۱٫۲ تا ۱٫۶ متر. پشت قفسه بیفایده است |
این ارقام پوشش، سقفِ نظریاند و به ارتفاع سقف، شیب سقف و الگوی جریان هوا حساساند. سقف بلندتر یعنی دود رقیقتر میرسد و تعداد دتکتور بیشتر میشود، نه کمتر.
بدترین اتفاقی که برای یک سیستم اعلام حریق میافتد این نیست که خراب شود؛ این است که مدام بیدلیل بزند. دتکتور دودی که پنج متر از سرخکن سلف فاصله دارد، هفتهای دو بار آژیر میکشد. بعد از ماه دوم، نگهبان زون را غیرفعال میکند و همانطور میماند. اگر جایی دود یا بخار یا گردوغبار عادی دارد، از اول حرارتی بگذارید — دیرتر میفهمد، ولی خاموش نمیماند.
- آژیر طبق
EN 54-3باید حداقل ۶۵ دسیبل یا ۵ دسیبل بالای نویز زمینه بدهد. در سالن تولید با نویز ۹۰ دسیبل، آژیر صوتی تنها کافی نیست و چراغ فلاشر لازم است. - پنل کنترل
EN 54-2و منبع تغذیهEN 54-4جدا از هم تأیید میشوند. باتری پشتیبان باید بار طراحی را برای مدت مقرر نگه دارد؛ باتری سهساله معمولاً نمیتواند و کسی هم تستش نکرده. - زونبندی را طوری بچینید که آدرس روی پنل معنا داشته باشد. «زون ۳» که یک طبقهی کامل است، به تیم واکنش هیچ اطلاعاتی نمیدهد.
- تست ماهانهی شستی چرخشی: هر ماه یک شستی متفاوت را با کلید تست بزنید و در دفترچه ثبت کنید. یک سال بعد همهی شستیها یک بار تست شدهاند.
مسیر خروج، تابلو و روشنایی اضطراری
در دود، دید شما به کمتر از یک متر میرسد و جهتیابی از بین میرود. آدمها در حریق به سمت دری میروند که از آن وارد شدهاند، حتی اگر خروج اضطراری ده متر نزدیکتر باشد. علائم برای همین لحظهاند: قرار است تصمیمی را که مغزِ ترسیده نمیتواند بگیرد، از قبل گرفته باشند.
| کد | علامت | رنگ و شکل | کجا نصب شود |
|---|---|---|---|
E001 / E002 | خروج اضطراری (چپ / راست) | سبز، مستطیل | بالای هر در خروج و در هر نقطهای که مسیر تغییر میکند — جایی که آدم باید تصمیم بگیرد |
E003 | کمکهای اولیه | سبز، مستطیل | روی جعبهی کمکهای اولیه و ابتدای راهروی منتهی به آن |
F001 | خاموشکننده | قرمز، مربع | بالای هر کپسول، در ارتفاعی که از پشت قفسه هم دیده شود |
F002 | قرقرهی شلنگ | قرمز، مربع | روی درِ جعبهی آتشنشانی |
F004 | مجموعهی تجهیزات اطفاء | قرمز، مربع | ورودی محوطهای که چند تجهیز کنار هم است |
F005 | شستی اعلام حریق | قرمز، مربع | بالای شستی، همراستای دید |
P002 | سیگار کشیدن ممنوع | قرمز و سفید، دایرهی نهی | انبار حلال، اتاق شارژ باتری، ورودی مخازن |
رنگ و هندسه در ISO 3864-1 تعریف شده: سبز یعنی وضعیت امن و مسیر فرار، قرمزِ مربعی یعنی تجهیز اطفاء، و قرمزِ دایرهای با خط اریب یعنی نهی. علامتی که رنگش را خودتان انتخاب کردهاید، در بازرسی قابل استناد نیست.
- فاصلهی دید: ارتفاع پیکتوگرام ضربدر ۱۰۰ برای تابلوی با نور محیط، و ضربدر ۲۰۰ برای تابلوی با نوردهی داخلی. یعنی یک پیکتوگرام ۱۵ سانتیمتری از حدود ۱۵ متری خوانده میشود؛ برای راهروی ۳۰ متری یا تابلو را بزرگ کنید یا وسط راهرو یکی دیگر بگذارید.
- روشنایی اضطراری طبق
EN 1838: حداقل ۱ لوکس روی خط مرکزی مسیر خروج، ۰٫۵ لوکس در فضای باز ضدپانیک، ۵۰٪ روشنایی در ۵ ثانیه و ۱۰۰٪ در ۶۰ ثانیه، با دوام حداقل یک ساعت. - در خروج باید در جهت فرار باز شود و هیچ قفل زنجیری روی آن نباشد. این تنها موردی است که در بازرسی هیچ توجیهی نمیپذیرد — نه دزدی، نه نظم انبار.
- نقشهی تخلیه در هر طبقه، با علامت «شما اینجا هستید»، مسیر خروج، محل کپسولها و نقطهی تجمع. نقشهای که جهتش با ایستادن بیننده همراستا نباشد، بیشتر گیج میکند تا راهنمایی.
تابلوی شبرنگِ فتولومینسنت نور را ذخیره میکند و در تاریکی پس میدهد. اما شارژ میخواهد: تابلویی که در راهروی بیپنجره با چراغ خاموش نصب شده، بعد از چند ساعت عملاً سیاه است. کلاس مواد فتولومینسنت (شدت درخشش بعد از ۱۰ و ۶۰ دقیقه) باید متناسب با شرایط همان راهرو انتخاب شود. اگر مسیر خروج شما تاریک است، جواب واقعی چراغ اضطراری برقدار است، نه تابلوی شبنما.
و یک نکته که فروشندهی تابلو معمولاً نمیگوید: بیشترین تأثیر را نه جنس تابلو، بلکه ارتفاع نصب دارد. دود از سقف پر میشود و پایین میآید؛ تابلویی که در ارتفاع ۲٫۵ متری زدهاید، در دود واقعی جزو اولین چیزهایی است که ناپدید میشود. علائم مسیر خروج را در ارتفاع کم — نزدیک کف — هم تکرار کنید.
بازرسی ایمنی حریق: چه چیزی واقعاً چک میشود
کپسولی که فشارسنجش سبز است ولی جلوی درش پالت چیدهاند، در آمار شما هست و در حادثه نیست.
قاعدهی اول بازدید کارگاه
سه نفر ممکن است سراغ شما بیایند و هر سه دنبال چیز متفاوتیاند: بازرس اداره کار دنبال انطباق با آییننامههای حفاظت فنی و مدارک آموزش است، کارشناس آتشنشانی منطقه دنبال تأییدیه و انطباق با مبحث سوم، و کارشناس بیمه دنبال کاهش ریسک برای محاسبهی حق بیمه. مسیر بازدید هر سه تقریباً یکی است.
اول نقشهی چیدمان تجهیزات را میخواهند، بعد در ساختمان راه میافتند تا ببینند نقشه با واقعیت میخواند یا نه. نقشهای که سه سال بهروز نشده، خودش یک ایراد است.
تاریخ شارژ، نام شرکت شارژ، و تطابق شمارهی روی برچسب با حکِ روی بدنه. کپسولی که این سه را ندارد، در گزارش «نامشخص» ثبت میشود.
مسیر تا کپسول باز است؟ ارتفاع نصب درست است؟ تابلوی F001 بالای سرش هست؟ اینجا بیشترین ایراد گرفته میشود، نه روی خودِ کپسول.
شیر فایرباکس باز و بسته میشود؟ شلنگ ترک ندارد؟ آزمون فشار پنجساله انجام شده؟ در جعبه قفل نیست؟
پنل بدون خطا کار میکند، باتری پشتیبان تست شده، هیچ زونی غیرفعال نیست، و چراغهای اضطراری در آزمون قطع برق روشن میمانند.
دفترچهی بازدید ماهانه با امضا، صورتجلسهی آخرین مانور تخلیه، و فهرست پرسنل آموزشدیده. این بخش را نمیشود شب قبلش درست کرد.
| خطر محیط کار | تجهیز لازم | استاندارد | شدت |
|---|---|---|---|
| حریق کلاس B در انبار حلال، تینر و رنگ | خاموشکنندهی فوم و پودر ABC | EN 3-7 |
|
| تخلیهی مصدوم از طبقه یا فضای بسته | برانکارد، تختهی نجات و سهپایه | EN 1496 |
|
| کار داغ و جوشکاری کنار مواد قابل اشتعال | پتوی نسوز و لباس کار نسوز | EN 1869 · EN ISO 11611 |
|
| حریق کلاس A در انبار کارتن و پالت چوبی | خاموشکننده و جعبهی آتشنشانی | EN 3-7 · EN 671-2 |
|
| دود و گرما در مسیر خروج هنگام تخلیه | ماسک و هود فرار از حریق | EN 403 |
|
| حریق کلاس F در آشپزخانهی صنعتی و سلف | خاموشکنندهی شیمیایی تر | EN 3-7 · 25F |
|
| گمکردن مسیر خروج در قطع برق و دود | تابلوی خروج و علائم ایمنی | ISO 7010 · ISO 3864-1 |
- دفترچهی بازدید ماهانهی خاموشکنندهها، با تاریخ و امضای مسئول
- برگهی سرویس سالانهی شرکت شارژ، با شمارهی مخزن هر کپسول
- گزارش آزمون هیدرواستاتیک با تاریخ و نتیجهی هر مخزن
- گزارش بازرسی سالانهی شبکهی آب و آزمون فشار شلنگها
- گزارش تست دورهای پنل اعلام حریق و باتری پشتیبان
- نقشهی بهروز چیدمان تجهیزات و نقشهی تخلیهی هر طبقه
- صورتجلسهی مانور تخلیه با تاریخ، مدت تخلیه و فهرست شرکتکنندگان
- رتبهی آتشFire Rating
- عدد پیش از حرف روی برچسب کپسول. عدد A طول تودهٔ چوب آزمون بر حسب دسیمتر است و عدد B حجم سوخت تشتک آزمون بر حسب لیتر.
21Aیعنی کپسول توانسته تودهٔ ۲۱ دسیمتری را خاموش کند. - فاصلهی پیمایشTravel Distance
- طول مسیری که یک نفر باید راه برود تا به نزدیکترین تجهیز برسد — نه فاصلهی مستقیم روی نقشه. قفسه، دستگاه و دیوار این فاصله را چند برابر میکنند.
- آزمون هیدرواستاتیکHydrostatic Test
- پرکردن مخزن با آب و اعمال فشار بالاتر از فشار کاری برای سنجش سلامت بدنه. کپسول نه بهخاطر پودرش، بلکه بهخاطر مخزنش کنار گذاشته میشود.
- صابونیشدنSaponification
- واکنش عامل شیمیایی تر با روغن داغ که روی سطح روغن لایهی صابون میسازد. همان لایه بخار سوخت را قطع میکند؛ سازوکار اختصاصی کلاس F.
- آتش زغالی یا عمیقDeep-seated Fire
- آتشی که در عمق مواد جامد ادامه دارد و شعلهی رویی گمراهکننده است. با CO₂ و پودر خاموش بهنظر میرسد و دقایقی بعد دوباره شعله میگیرد.
- عامل تمیزClean Agent
- عامل خاموشکنندهای که پس از تخلیه هیچ رسوبی باقی نمیگذارد و رسانا نیست؛ مثل CO₂ در کپسول دستی و
FM-200یاNovec 1230در سیستم ثابت. - آزمون دیالکتریک ۳۵ کیلوولت35 kV Dielectric Test
- آزمون
EN 3-7که مشخص میکند خاموشکننده از فاصلهی یک متر نزدیک تجهیز برقدار قابل استفاده است یا نه. تنها معیار معتبر برای «کپسول مناسب برق».
تا اینجا چیزی نفروختیم، چون این صفحه برای تصمیمگیری نوشته شده نه برای سفارش. اگر بعد از این حسابوکتاب به فهرست خرید رسیدید: تجهیزات آتشنشانی شامل خاموشکننده، شلنگ، نازل و جعبه است؛ تجهیزات امداد و نجات بخش تخلیهی مصدوم را پوشش میدهد؛ و تابلو و علائم ایمنی علائم ISO 7010 و تابلوهای مسیر خروج را. اگر شرح فنی مناقصه مینویسید، راهنمای خرید سازمانی بند به بند گفته چه چیزی را باید الزام کنید تا پیشنهادها قابل مقایسه شوند.
پرسشهای متداول
با قاعدهی BS 5306-8، مجموع رتبهی A لازم میشود ۰٫۰۶۵ × ۹۰۰ = ۵۸٫۵ که به ۶۵A گرد میشود. با کپسول ۶ کیلویی پودری 21A، چهار عدد (۸۴A) جواب میدهد.
ولی عدد نهایی چهار نیست. باید فاصلهی پیمایش زیر ۲۰ متر بماند، و خطرهای موضعی جدا حساب شوند: انبار حلال کلاس B است و قاعدهی ۱۰ متر دارد، تابلو برق اصلی یک CO₂ اختصاصی میخواهد. برای یک سالن ۴۵ در ۲۰ متری با این دو خطر، معمولاً به شش کپسول میرسیم.
قاعدهی «هر صد متر یکی» که در بازار میگویند هیچ مرجعی ندارد و در سالنهای بزرگ کم میآورد.
بستگی به این دارد که بعد از خاموششدن آتش چه چیزی برایتان میماند. پودر ABC روی هر سه کلاس A، B و C کار میکند و ارزان است، ولی رسوبش با رطوبت خورنده میشود و در فضای بسته دید را صفر میکند. CO₂ هیچ رسوبی ندارد ولی رتبهی A ندارد، در باد بیاثر است و در اتاق کوچکِ بسته خطر خفگی میسازد.
توصیهی عملی ما: پودری برای پوشش عمومی سالن و انبار، CO₂ فقط و فقط کنار تابلو برق، اتاق کنترل و اتاق سرور. یکی جای دیگری را نمیگیرد.
سرویس دورهای در ایران سالانه انجام میشود و آزمون هیدرواستاتیک هر پنج سال. کپسول CO₂ فشارسنج ندارد و تنها راه بررسیاش توزین است؛ افت بیش از ۱۰ درصد یعنی باید شارژ شود.
شارژکار درست مخزن را باز میکند، پودر را تخلیه و الک یا تعویض میکند، اورینگ و سوپاپ را عوض میکند، وزن میکند و پلمب میزند. شارژکار بد فقط ازت میزند تا عقربه سبز شود. راه تشخیص ساده است: برچسب باید تاریخ، نام و نشانی شرکت شارژ و شمارهی مخزن داشته باشد، و آن شماره باید با حکِ روی بدنه بخواند.
کپسول پودری نگذارید. پودر مونوآمونیوم فسفات رطوبتگیر است و پس از جذب رطوبت خورنده میشود؛ از فنها وارد تجهیزات میشود و هزینهی تمیزکاری و تعویض معمولاً از خسارت خودِ آتش بیشتر درمیآید.
برای مهار اولیه CO₂ دستی — و مطمئن شوید روی برچسبش آزمون دیالکتریک ۳۵ کیلوولت طبق EN 3-7 ذکر شده. اگر بودجه و ارزش تجهیزات ایجاب میکند، سیستم ثابت با عامل تمیز مثل FM-200 یا Novec 1230 طراحی شود؛ این کار محاسبهی غلظت و آببندی اتاق میخواهد و از عهدهی نصب یک کپسول برنمیآید.
قرقرهی EN 671-1 شلنگ نیمهسخت و همیشه پرِ آب دارد، با یک نفر و بدون بازکردن کامل کار میکند و قطرش ۱۹ تا ۳۳ میلیمتر است. سیستم EN 671-2 شلنگ تخت برزنتی دارد که باید کامل باز شود، دبی بالاتری میدهد و عملاً دو نفر میخواهد.
برای ساختمان اداری و مسکونی قرقره بهتر است چون آدم آموزشندیده هم میتواند بازش کند. برای سالن تولید و انبار با بار حرارتی بالا، شلنگ ۶۵ میلیمتری منطقیتر است — به شرط داشتن تیم آموزشدیده. جعبهی برزنتی در ساختمانی که هیچکس مانور نرفته، یک قفسهی تزئینی است.
نامهایی مثل F1، F2 و F3 عرف بازار ایراناند و در EN 671، مبحث سوم یا هیچ استاندارد دیگری تعریف نشدهاند. هر کارخانه ابعاد و محتویات متفاوتی زیر همین اسم میفروشد.
در شرح فنی بهجای کد بازاری، ابعاد جعبه، جنس و ضخامت ورق، نوع نصب توکار یا روکار، رنگ، و فهرست دقیق محتویات (طول و قطر شلنگ، نوع نازل، اندازهی شیر، مشخصات کپسول داخل جعبه) را بنویسید. آنوقت پیشنهادها قابل مقایسهاند و کسی نمیتواند با یک اسم، جعبهی ورق ۰٫۴ میلیمتری تحویل بدهد.